Świat zbliża się do ocieplenia o 1,5 st. C, a emisje gazów cieplarnianych wciąż są wysokie. Czy szczyty klimatyczne, w tym trwający właśnie COP31, mają jeszcze sens, skoro ich gospodarze sami często rozwijają wydobycie paliw kopalnych? Zdaniem Marcina Popkiewicza – tak. COP-y nie zatrzymają ocieplenia z dnia na dzień, ale wyznaczają kierunek inwestycji, wspierają czyste technologie i przyspieszają transformację energetyczną.
W Antalyi trwa 31. szczyt klimatyczny ONZ. Turecka prezydencja promuje na nim inicjatywę „Elektryfikacja 35 × 35”. Zakłada ona, że do 2035 r. elektryczność będzie odpowiadać za 35 proc. końcowego zużycia energii na świecie. Pomysłodawcą jest Murat Kurum, turecki minister środowiska, urbanizacji i zmian klimatu.
Gospodarz jest jednak nieoczywisty. Turcja wciąż w dużym stopniu opiera się na paliwach kopalnych i zależy od ich importu, m.in. z Rosji. Dlatego elektryfikacja to dla niej nie tylko polityka klimatyczna, ale też sprawa bezpieczeństwa. Kryzys w Cieśninie Ormuz pokazał, jak bardzo gospodarki zależą od importu ropy i gazu, a obecne ceny paliw sprawiają, że przejście na prąd jest jeszcze bardziej opłacalne.
W starciu z klimatem
Średnia temperatura na Ziemi jest już o blisko 1,5 st. C wyższa niż w epoce przedindustrialnej.
Okres przedindustrialny to punkt odniesienia. Wcześniej temperatura powoli spadała w ramach długiego cyklu prowadzącego ku kolejnej epoce lodowcowej, a wpływ emisji CO2 z działalności człowieka nie był jeszcze widoczny. Ostatnie kilkanaście lat to gwałtowny wzrost, co dobrze widać na wykresie. Jak w takim razie oceniać szczyty klimatyczne i to, co robią na nich politycy?
– System klimatyczny Ziemi nie czyta dokumentów dyplomatycznych i nie słucha deklaracji polityków. Liczy się tylko wysokość emisji gazów cieplarnianych. Z punktu widzenia fizyki sprawa jest prosta – dopóki nie wyzerujemy naszych emisji CO2 do atmosfery, planeta będzie się nagrzewać – mówi w rozmowie ze SmogLabem Marcin Popkiewicz, fizyk i redaktor portalu Nauka o klimacie.
Osiągnięcia negocjacji klimatycznych
Świat się ociepla, a emisje gazów cieplarnianych nadal rosną. Od porozumienia paryskiego z 2015 r., które wielu uznaje za historyczne, niewiele się zmieniło. Tempo wzrostu emisji wyhamowało, ale same emisje nie zaczęły spadać. Zasadne jest więc pytanie, co dały ostatnie COP-y w Dubaju (ZEA), Baku (Azerbejdżan) i Belém (Brazylia).
– Pewnie dla nikogo nie będzie szczególnym zaskoczeniem, że powierzenie organizacji szczytów klimatycznych państwom żyjącym ze sprzedaży węglowodorów to jak powierzenie koncernom tytoniowym organizacji kongresu zdrowia – uważa Popkiewicz.
Na COP28 w ZEA w 2023 r. ogłoszono „historyczny sukces”, bo w tekście końcowym pojawiło się sformułowanie o „odchodzeniu od paliw kopalnych” (ang. transitioning away).
– Niestety, odrzucono precyzyjne, zgodne z prawami fizyki słowo „wycofanie” (phase-out). W tym samym czasie gospodarze za kulisami wykorzystywali szczyt do uzgadniania nowych kontraktów na ropę i gaz – przypomina nasz rozmówca.
Kolejny szczyt, COP29 w Azerbejdżanie, również nie wypadł dobrze.
– Azerbejdżan wykorzystał konferencję do promocji swojego gazu jako „paliwa przejściowego”. Nowa infrastruktura gazowa, mająca działać 30–40 lat, to emisje przez kolejne dekady – zwraca uwagę Popkiewicz.
O sukcesach zeszłorocznego szczytu w Brazylii można mówić tylko z zastrzeżeniami. Ważnym tematem było wylesianie, na którym zależy obecnym władzom Brazylii, ale jest też druga strona medalu.
– Z punktu widzenia zbliżania się Amazonii do punktu krytycznego, po przekroczeniu którego zmieni się z pochłaniacza CO2 w jego źródło, to bardzo ważna sprawa. Równolegle brazylijska spółka Petrobras planuje ekspansję wydobycia ropy u ujścia Amazonki – zauważa ekspert.
Czy organizowanie kolejnych COP-ów ma więc w ogóle sens?
Skoro negocjacje nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, czy warto dalej organizować szczyty?
– Tak, ale z innych powodów, niż wydaje się większości ludzi – odpowiada nasz rozmówca. – Nie warto oczekiwać, że szczyt ONZ nagle „zbawi świat”. Zasada jednomyślności w systemie ONZ sprawia, że wystarczy jedno państwo naftowe, by storpedować, a co najmniej rozwodnić dowolny zapis. To potężny hamulec. Ale porzucenie tego formatu byłoby błędem z kilku powodów.
Impuls dla rozwoju nowych technologii
Pierwszy powód to sygnał dla rynków. Globalne cele ustalane na COP-ach, takie jak potrojenie mocy OZE, ograniczanie spalania paliw kopalnych czy redukcja wycieków metanu, pokazują inwestorom, w którą stronę zmierza świat.
– Rynki odpowiadają kapitałem. Inwestycje w odnawialne źródła energii i elektryfikację zbiły ceny tych rozwiązań i stymulują transformację energetyczną, która w coraz większym stopniu nie jest polityką stricte ochrony klimatu, lecz obniżania cen energii i poprawy bezpieczeństwa energetycznego – wyjaśnia Popkiewicz. – Jeszcze dekadę temu globalne emisje CO2 rosły wykładniczo, jednak stopniowo wzrost wyhamował i najprawdopodobniej właśnie mijamy szczyt globalnego zapotrzebowania na paliwa kopalne – dodaje.
Zmiana trendu jest na tyle wyraźna, że w najnowszej, siódmej fazie projektu porównywania modeli klimatycznych (CMIP7), której wyniki trafią do 7. raportu IPCC, nawet najbardziej pesymistyczny scenariusz zakłada już tylko bardzo powolny wzrost emisji (czerwona linia na wykresie).
– To rezultat zarówno polityk ochrony klimatu, takich jak system ETS, jak i postępu w rozwoju bezemisyjnych technologii. Oba te czynniki zresztą nawzajem na siebie wpływają: polityki stymulują rozwój technologii, ten zaś ułatwia wdrażanie polityk ochrony klimatu i podnoszenie celu redukcji emisji – mówi nam Popkiewicz.
Kolejne powody, to kwestia prawa międzynarodowego i punktu odniesienia
Drugi powód to prawo.
– Zobowiązania podpisane na COP-ach (choć zdecydowanie niewystarczające dla skutecznej ochrony klimatu) stanowią podstawę prawną, dzięki której obywatele i NGO-sy wygrywają procesy sądowe przeciwko rządom czy koncernom paliwowym, zmuszając je do rewizji planów inwestycyjnych – wyjaśnia Popkiewicz.
Trzeci powód to wspólne narzędzia pomiarowe i standardy.
– Nie da się zarządzać czymś, czego się nie mierzy. COP-y stworzyły globalny, ujednolicony system raportowania emisji. Bez tego nie mielibyśmy twardych danych i powszechnie uznawanych inwentaryzacji gazów cieplarnianych – tłumaczy nasz rozmówca.
Zdaniem Popkiewicza szczyty klimatyczne w państwach naftowych były pełne hipokryzji. Sam mechanizm COP, jako jedyna globalna platforma wymiany danych, ustalania norm i wywierania presji, ma jednak swoją wartość.
– Warto by go zreformować na różne sposoby, m.in. likwidując prawo weta petropaństw, ale to już zupełnie inny temat – podsumowuje.
–
Zdjęcie tytułowe: UE / David Martín Díaz
