Jesienne grabienie liści może kosztować życie jeży, pozbawiać ptaki zimowego pożywienia i niszczyć schronienia tysięcy pożytecznych organizmów. To, co wielu wciąż uważa za bałagan wymagający uprzątnięcia, jest w rzeczywistości ważnym elementem miejskiego ekosystemu. Naukowcy i przyrodnicy apelują: zanim uruchomimy dmuchawy i sięgniemy po grabie, zastanówmy się, komu odbieramy szansę na przetrwanie zimy.
Grabić czy nie grabić? To pytanie wraca jesienią niemal tak często, jak latem spór o to, czy kosić trawniki.
Jesienne liście tworzą naturalną warstwę ochronną: zatrzymują wilgoć, łagodzą wahania temperatury i chronią glebę przed wysuszeniem i przemarzaniem. Są też schronieniem dla bezkręgowców, płazów, drobnych ssaków i jeży.
Nie grabmy wszystkich liści
O znaczeniu opadłych liści warto pamiętać, zanim sięgniemy po grabie i dmuchawy.
– Liście tworzą coś w rodzaju naturalnej kołderki. Pod ich warstwą znajdują się organizmy, które zimują w różnych stadiach rozwojowych – od jaj i larw po poczwarki. To również źródło pokarmu dla wielu innych zwierząt – wyjaśnia dr Robert Maślak, zoolog z Uniwersytetu Wrocławskiego.
Owady bytujące w jesiennych liściach są pożywieniem dla innych gatunków. – Szczególnie cenią je sobie ptaki, takie jak: kosy, rudziki i drozdy, dla których owady są wysokokalorycznym, zimowym posiłkiem.
Jak tłumaczy dr Maślak, opadła biomasa stopniowo rozkłada się dzięki bakteriom, grzybom, dżdżownicom i innym bezkręgowcom, wzbogacając glebę w materię organiczną.
Usuwając liście, pozbawiamy zwierzęta zarówno ważnego źródła pożywienia, jak i schronienia.
– Szczególnie dużo korzyści z pozostawionych liści mają jeże. Zamiast budować dla nich specjalne domki (co samo w sobie jest szczytną ideą), warto pozostawić sterty liści pod krzewami, żywopłotami i w spokojnych zakątkach parków. Jeże chętnie z nich skorzystają, chroniąc się również przed psami.
Naukowiec podkreśla, że każde wybudzenie jeża z głębokiego snu zimowego jest dla zwierzęcia równoznaczne z gigantyczną utratą energii. Zgrabienie jesiennych liści może oznaczać śmierć m.in. dla jeży.
Takie miejsca zapewniają naturalne i bezpieczne schronienie również ropuchom i traszkom.
Grabić z głową
– Nie chodzi o to, żeby całkowicie zrezygnować z grabienia, ale żeby robić to rozsądnie. Liście trzeba usuwać z chodników, jezdni czy studzienek kanalizacyjnych, ze względu na bezpieczeństwo – mówi dr Maślak.
Przywołuje amerykańskie badania z 2025 r., gdy w części ogrodów przydomowych grabiono jesienne liście, a w części je pozostawiono. Na zgrabionych terenach odnotowano znaczny spadek liczebności osobników: pająków było o 70 proc. mniej, motyli o 40 proc., a chrząszczy o 24 proc. mniej niż na obszarach niezgrabionych.
Zaleca, żeby jesienne liście pozostawiać na zieleńcach, pod krzewami i w mniej uczęszczanych miejscach. Podobne zdanie ma Radosław Gawlik, prezes Stowarzyszenia Ekologicznego EKO-UNIA: – Grabienie i zbieranie liści w parkach, zieleńcach, pakowanie do plastikowych worków i wywożenie ich na wysypiska nie ma żadnego sensu. Jest to szkodliwe dla obiegu materii i dla całej przyrody w miejscach wygrabianych ekosystemów.
Dawid Kilon z Wydziału Hodowli i Biologii Zwierząt Politechniki Bydgoskiej dodaje: – Wszyscy na pewno kojarzymy takie sterty liści z zimowiskiem jeży… Ale w nich spędzają zimę także np. słynące z żarłoczności biedronki dwukropki, które zajadają się mszycami. Pierwsze oznaki wiosny – latolistki cytrynki – także zimują w tych stertach liści.
– Tak więc zamiast ładować te liście w worki, najlepiej zagarnąć je pod krzewy i dać im przeleżeć przez zimę – i pozwolić przetrwać wielu organizmom – mówi, pytany przez SmogLab.
Warto też pamiętać o wyjątkach. Liście kasztanowców należy zbierać ze względu na zimujące w nich poczwarki szrotówka kasztanowcowiaczka, inwazyjnego gatunku motyla.
Samorządy ograniczają grabienie
Miasta i gminy zaczynają rozumieć, że pozostawienie jesiennych liści służy zarówno faunie, jak i samej glebie. O dobrych praktykach informował niedawno m.in. Zarząd Zieleni Warszawy. Także Białystok pisał do mieszkańców, że liście to nie śmieci i zachęcał do włączenia się w akcję ograniczenia grabienia.
Odnosząc się do popularnych kiedyś dmuchaw, dr Maślak zauważa, że coraz więcej świadomych samorządów odchodzi od tej praktyki. Niekoniecznie dotyczy to spółdzielni. – Takie dmuchawy generują olbrzymi hałas i są bardzo energochłonne. Z kolei spalinowe dmuchawy wiążą się z zanieczyszczaniem powietrza.
Gawlik zauważa kolejne korzyści: – Najlepiej przemieszczać te liście na pobliskie tereny zielone, gdzie mogą stanowić kryjówki dla drobnych zwierząt. Bliskość przemieszczania redukuje też emisje i koszty – zaleca.
– Zamiast wywozić całą ściółkę, warto nauczyć się gospodarować nią tak, by służyła przyrodzie. Gleba liściasta jest niezwykle cenna – mówi dr Maślak. – Z kolei jeśli już samorząd grabi liście, należy – jak ma to miejsce na terenach należących do miasta Wrocławia, zawieźć te liście do kompostownika, a nie pozwalać im zalegać i gnić w workach na śmieci.
–
Zdjęcie tytułowe: Maciej Fijak
