Udostępnij

Kontrowersyjna nowelizacja. Mieszkasz na złożu? Minister zamrozi twój teren [MAPA]

30.08.2023

Mimo wielu głosów sprzeciwu Sejm przegłosował kontrowersyjne zmiany w prawie górniczym. – To kolejna próba centralizacji władzy – słyszymy w gminach, które są zagrożone nowymi przepisami. Nowelizacja czeka już tylko na podpis prezydenta Andrzeja Dudy. O wstrzymanie zmian w przepisach apelują do niego organizacje zrzeszające samorządy z regionu.

  • Różnicą 8 głosów Sejm przyjął nowelizację ustawy dotyczącej prawa górniczego. Za było 227 osób, przeciw 219.
  • Ustawa czeka już tylko na podpis prezydenta. Gminy z regionu apelują do Andrzeja Dudy o weto w tej sprawie.
  • Przepisy pozwolą ministrowi klimatu i środowiska arbitralnie decydować o tym, które złoża w Polsce zostaną uznane za strategiczne i gdzie w związku z tym wprowadzić np. zakaz zabudowy.
  • Gminy będą zobowiązane do uwzględnienia decyzji ministra w dokumentach planistycznych bez możliwości odwołania się od niej do niezawisłego sądu. 
  • Nowe przepisy dotyczą kopalin objętych tzw. własnością górniczą Skarbu Państwa (takich jak węgiel, rudy metali i pierwiastków promieniotwórczych, siarka, sól, gips, kamienie szlachetne, pierwiastki ziem rzadkich, metan, gazy szlachetne), ale także np. złóż piasków i żwirów.
  • Pojechaliśmy do gmin zagrożonych nowym prawem, aby sprawdzić, jak sytuacja wygląda na miejscu.
  • Na końcu tekstu publikujemy linki oraz mapę wraz z instrukcją do sprawdzenia obszaru terenów ze złożami.
 class=
Mapa występowania surowców mineralnych w Polsce źródło: geolog.pgi.gov.pl

„Nie zgadzamy się na zmianę charakteru naszych małych ojczyzn”

Jedziemy do Wielkopolski. A dokładnie do 13-tysięcznej Krobii. Złoże węgla brunatnego zajmuje ok. 40 proc. jej powierzchni. Burmistrz Łukasz Kubiak mówi o panującej niepewności. – Można było przypuszczać, że sprawa zabezpieczenia złóż w naszym regionie już nie wróci. Co prawda, kilkanaście lat temu jedna ze spółek górniczych była zainteresowana eksploatacją naszego złoża. Już wtedy nie mieliśmy wątpliwości, że nie ma to uzasadnienia ekonomicznego, społecznego, tym bardziej środowiskowego. Jesteśmy gminą o dużej i intensywnej produkcji rolnej i silnym przetwórstwie spożywczym, tradycji poszanowania ziemi i lokalnej kultury. Każde działanie trwale naruszające ten zasób byłoby zaprzeczeniem naszego dziedzictwa – wyjaśnia burmistrz Kubiak.

Przypomina też, że sprawa dotyczy całego regionu południowo-zachodniej Wielkopolski. – Ogromne złoża solankowe, które towarzyszą pokładom geologicznym, mogłyby doprowadzić zarówno do trwałego zanieczyszczenia wód podziemnych, jak i gleby. Przez ostatnie lata wydawało nam się, że w tym temacie osiągnęliśmy konsensus i nie ma żadnych środowisk politycznych zainteresowanych wyłączeniem tych terenów spod normalnej działalności gospodarczej, czy zwykłego użytkowania wynikającego z tytułu własności – dodaje Łukasz Kubiak.

Sprawa dotyka też polityki. – Niepokoją nas zapisy, jeśli chodzi o ograniczenie kompetencji samorządów gminnych. Nad złożem minister klimatu i środowiska, jednoosobowo będzie decydował o tym, czy złoże zostanie złożem strategicznym – nie kryje żalu przedstawiciel mieszkańców.

 class=
Burmistrz Krobi Łukasz Kubiak fot. Maciej Fijak

Czysta energia przyszłością regionu

Burmistrz Krobi przypomina też, że właściciele nieruchomości nie otrzymają odszkodowania od państwa za to, że nieruchomość zostanie „zamrożona”. – To gorsze niż wywłaszczenie. Naszym zdaniem to naruszenie podstawowych praw i wolności wynikających z samej konstytucji. Na terenie mamy dużą ilość instalacji produkującej czystą energię. Inwestujemy w odnawialne źródła energii. Chcemy dalej podążać w tym kierunku, szukając wzmocnienia samowystarczalności energetycznej, przy wykorzystaniu nowoczesnych technologii i dbałości o środowisko. To jest nasza przyszłość – podsumowuje Łukasz Kubiak.

O sprawę zapytaliśmy w Ministerstwie Klimatu i Środowiska. Jak nowe przepisy uzasadniają w Warszawie? – Złoża kopalin są szczególnie cennym zasobem naturalnym, który umożliwia Polsce rozwój gospodarczy. W kontekście bieżącej, dynamicznej sytuacji geopolitycznej stanowi także bazę rezerwową – złoże strategiczne. Ponadto, złoża kopalin to potencjalne źródło dochodów dla gmin. Zapewnienie im właściwej ochrony znajduje się więc w interesie całego społeczeństwa – odpowiada biuro prasowe.

Ekspert: pojawia się kilka niepokojących zapisów

Profesor Mariusz Czop, geolog z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie zauważa, że nowe przepisy zawierają wiele dyskusyjnych zapisów. – Nie ma precyzyjnych kryteriów dla uzyskania statusu złoża strategicznego. Dlatego realne może być zagrożenie, że jakiś inwestor sobie to po prostu z politykami „załatwi” – mówi nam krakowski naukowiec. – Wtedy społeczność lokalna będzie miała niewiele do powiedzenia, bo decyzje w sprawie warunków zagospodarowania terenu złoża, skutkujące na przykład wprowadzeniem zakazu zabudowy, będą zapadać w Warszawie – zauważa prof. Czop.

Ekspert wskazuje na kolejny alarmujący zapis. Chodzi obowiązek nakładany nowymi przepisami na gminy. Te, w bardzo krótkim czasie, będą musiały wdrożyć to, co minister od nich zażąda. Mogą to być na przykład zakazy zabudowy obszarów uznane za strategiczne. – Jeśli gminy będą się opierać, zrobi to za nie wojewoda. Do tego naliczy karę finansową (30 lub 120 tys. zł – red.) Naprawdę trudno zrozumieć, dlaczego nie ma czytelnych zasad rozstrzygania o strategiczności złoża. Dlaczego nie ma możliwości odwołania się od tej decyzji ani systemu wypłaty godnych odszkodowań lub innych rekompensat – zastanawia się prof. Mariusz Czop.

  • Minister Klimatu i Środowiska w terminie do 2 lat od przyjęcia nowelizacji będzie wszczynał z urzędu postępowania o uznanie za złoże strategiczne wszystkich udokumentowanych wcześniej złóż kopalin.

Wyschnięte studnie i jeziora

Eksploatacja złóż rodzi silne emocje i konflikty, które są związane niekorzystnymi oddziaływaniami zakładów górniczych. O jakie sytuacje chodzi? – Poza typowymi uciążliwościami jak dla innych gałęzi przemysłu górnictwo bardzo silnie wpływa na zasoby wodne. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest konieczność odwadniania górotworu umożliwiająca zejście do głębszych partii złoża. Niestety generuje to niekorzystne oddziaływania na obszary w sąsiedztwie o znaczących rozmiarach zazwyczaj rzędu kilku – kilkunastu kilometrów kwadratowych. Czasami taki obszar oddziaływania, który nazywamy lejem depresji, może mieć powierzchnie nawet kilkuset kilometrów kwadratowych – ostrzega ekspert z krakowskiej AGH.

  • Na obszarze lejów depresji może dochodzić do wysychania terenów wodolubnych np. mokradeł i bagnisk oraz lasów łęgowych. Prawdopodobne są także: zanik źródeł i potoków oraz wysuszenia studni kopanych i głębinowych. W skrajnych przypadkach kopalń podziemnych i dużych kopalń odkrywkowych mogą występować bardzo duże obniżenia poziomu wody w jeziorach i rzekach czy nawet ich zanik.

Zdaniem profesora Mariusza Czopa rządzący mogą używać argumentów, które wskazała w swoim raporcie Najwyższa Izba Kontroli. – Są przykłady z lat ubiegłych, gdzie rzeczywiście tereny cennych złóż zostały bezrefleksyjnie zabudowane, co uniemożliwia ich eksploatację. Wbrew pozorom w naszym kraju nie mamy zbyt dużej ilości cenny złóż kopalin, dlatego musimy nimi gospodarować w sposób mądry i zrównoważony – dodaje geolog.

 class=
Gmina Krobia, w tle elektrownia wiatrowa fot. Maciej Fijak

Koszty przewyższają potencjalne zyski

Jedziemy ponad 150 kilometrów dalej, w stronę granicy z zachodnimi sąsiadami. Obniżający się poziom wód widać na terenach przygranicznych w województwie lubuskim. Po niemieckiej stronie działa kopalnia odkrywkowa Jänschwalde. Po polskiej stronie znajduje się złoże węgla brunatnego Gubin-Brody. Tu także mieszkańcy myśleli, że największą batalię mają już za sobą.

Anna Dziadek przez lata walczyła z pomysłem ówczesnych rządzących. Była zaangażowana w prace lokalnego stowarzyszenia „NIE kopalni odkrywkowej”. Spotykamy się na terenie gminy Brody. W lini prostej do niemieckiej odkrywki jest około 20 km. Okazałe drzewa w lokalnym parku przewracają się i zamierają właśnie ze względu na zaburzone stosunki wodne.

– Jak brakuje wody, to też się pojawiają choroby drzewa. Są nieodporne na szkodniki, na choroby, więc to nie tylko wysuszanie – mówi Anna Dziadek. Idziemy przez park Jasienicy. Pod nami znajdują się złoża węgla brunatnego. Są dosyć płytko, bo na głębokości około 20 metrów. Tu odbyło się pierwsze referendum w Polsce ws. tego, czy mieszkańcy chcą górnictwa odkrywkowego. – Wszystkie referenda, które odbyły się do tej pory w kraju, dały odpowiedź negatywną. U nas planowano odkrywkę przed wojną, po wojnie. Gdyby chodziło rzeczywiście o strategiczne bezpieczeństwo kraju, jak się nam przez lata mówiło, to oprócz odkrywki musiałaby stanąć elektrownia. Jak w Bełchatowie. A to nie wszystko, bo konieczne byłoby też przyłączenie do systemu energetycznego. Wielka autostrada elektryczna z przekroczeniem Odry. Bardzo kosztowna sprawa – przypomina Anna Dziadek.

 class=
Anna Dziadek przy pomniku przyrody w gminie Brody fot. Maciej Fijak

„Przez plany na kopalnię mamy całe stracone pokolenie”

Lokalna mieszkanka zachwala też krajobraz. Przemierzając nieuczęszczane rejony województwa – trudno się temu dziwić. – Mamy super warunki na turystykę – piękną przyrodę. Ale ciągle się ludziom czegoś zabrania. Bo może będzie kopalnia, zawsze się jakiś powód znajdzie. 15 lat po referendach, po tym nękaniu lokalnej społeczności, wracamy do punktu wyjścia. Wszystkie władze z wszystkich opcji politycznych były za kopalnią. W gminie przez lata nie wydawano warunków zabudowy. Jeżeli 30 miejscowych rodzin nie dostało warunków zabudowy, to wybudowali się gdzie indziej. To kolejne stracone pokolenie dla tego terenu. Bo przecież jak można wziąć kredyt, skoro być może za chwile państwo to weźmie pod odkrywkę. Jak długo można trzymać ludzi w niepewności? Rachunek korzyści jest prosty – odkrywki węgla brunatnego się nie opłacają – podsumowuje wspomniana Anna Dziadek.

Propozycja zmiany prawa niepokoi też Stowarzyszenie Samorządów Południowo- Zachodniej Wielkopolski. – Biorąc pod uwagę proponowane przez Rząd zmiany w ww. ustawie, uważamy, że godzą one w istotę samorządu terytorialnego, interes społeczności lokalnych, prawa właścicieli nieruchomości oraz naczelne zasady ochrony środowiska będącego dobrem wspólnym wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, w tym ustrojową zasadę zrównoważonego rozwoju – czytamy w oficjalnym oświadczeniu.

Zdaniem stowarzyszenia proponowana zmiana poprzez wprowadzenie pojęć „zakaz zabudowy” i „zabezpieczenie możliwości eksploatacji” w praktyce będzie oznaczać zablokowanie rozwoju społecznego i gospodarczego względem nie tylko lokalnych wspólnot, gdzie wskazane zostaną złoża strategiczne, lecz wszystkie udokumentowane złóż kopalin. Co więcej, zdaniem samorządowców Ustawa ta jest kolejnym przejawem centralizacji państwa, zdecydowanego przesunięcia na rzecz centralnych organów administracji publicznej kompetencji jednostek samorządu terytorialnego.

 class=
Potencjał turystyczny regionu jest blokowany przez plany kopalni odkrywkowej. Na zdjęciu niszczejące zabytki fot. Maciej Fijak

„Ministerstwo się z tym nawet nie kryje”

W sprawę zaangażowała się Fundacja Frank Bold. – Przewidziana nowelizacją ochrona złoża może uniemożliwić realizację jakichkolwiek prywatnych i publicznych inwestycji, blokując rozwój danego terenu. Decyzję o tym, że Kowalskiemu nie wolno zbudować domu na własnej działce, a gminie – nowej drogi czy szkoły, podejmie arbitralnie minister w Warszawie – mówi Miłosz Jakubowski, radca prawny ze wspomnianej fundacji.

– Co więcej, wydanie decyzji będzie możliwe również dla złóż, których wydobycie nie jest w ogóle planowane i potrzebne dla gospodarki. Ministerstwo klimatu nawet się z tym nie kryje, zapowiadając ochronę złóż węgla brunatnego, mimo że Polska szybko odchodzi od wykorzystania tego surowca, co potwierdzają nawet rządowe strategie, takie jak najnowsza aktualizacja Polityki Energetycznej Polski – dodaje mec. Jakubowski.

Frank Bold przypomina, że nowe przepisy dotyczą nie tylko kopalin objętych tzw. własnością górniczą Skarbu Państwa, ale również kopalin stanowiących część nieruchomości gruntowych. Chodzi m.in. o węgiel, rudy metali i pierwiastków promieniotwórczych, siarkę, sól, gips, kamienie szlachetne, pierwiastki ziem rzadkich, metan, gazy szlachetne, ale także np. złoża piasków i żwirów.

 class=
Mapa pokazująca m.in. udokumentowane złoża w Polsce źródło: geoportal.pgi.gov.pl

Luźna definicja złoża

Nowelizacja ustawy wprowadza definicję złoża strategicznego oraz zasady uznawania go za strategiczne. Zapisy te są jednak bardzo ogólne i pozostawiają dowolność interpretacyjną ministrowi środowiska.

  • art. 6 ust. 1 pkt 19a: Złożem strategicznym – jest złoże kopaliny, które ze względu na jego znaczenie dla gospodarki lub bezpieczeństwa kraju podlega szczególnej ochronie prawnej.
  • art. 94a ust. 5: Uznanie złoża kopaliny za złoże strategiczne następuje, jeżeli ze względu na stan zagospodarowania terenu istnieje dostęp do złoża oraz: złoże kopaliny ma podstawowe znaczenie dla gospodarki kraju lub dla interesu surowcowego państwa lub złoże kopaliny ma ponadprzeciętną dla danej kopaliny wielkość zasobów, lub kopalina znajdująca się w złożu odznacza się unikalnymi parametrami.

Apel o prezydenckie weto

Po tym, jak Sejm odrzucił wszystkie uwagi Senatu, nowelizacja wylądowała na biurku prezydenta Andrzeja Dudy. Fundacja „Rozwój TAK – Odkrywki NIE” w imieniu gmin regionów zagrożonych powstaniem odkrywek apeluje, aby prezydent powstrzymał nowelizację.

– Prawo własności jest jednym z fundamentów naszego demokratycznego państwa. Nikt nie powinien mieć prawa ingerować w naszą własność bez naszej zgody. To jest podstawowe prawo, które chroni nas przed nadużyciami ze strony państwa. Tymczasem, zmieniając prawo geologiczne i górnicze, rząd łamie tę zasadę. Narusza naszą wolność i decyduje o tym, co możemy zrobić ze swoim majątkiem – mówi Sebastian Czwojda, przewodniczący wspomnianego wcześniej Stowarzyszenia Samorządów Południowo-Zachodniej Wielkopolski.

22 sierpnia 2023 r. obie organizacje zaapelowały do Prezydenta RP, by zawetował nowelizacje ustawy Prawo geologiczne i górnicze. – Tylko prezydenckie weto może uchronić polski porządek prawny przed ustawą, która w tak jaskrawy sposób łamie Konstytucję RP oraz drastycznie godzi w prawa obywatelskie – przekonują sygnatariusze.

Sprawdź, czy mieszkasz na złożu

Tymczasem każdy obywatel może sprawdzić, czy mieszka na złożu. Aby to zrobić, można skorzystać z dwóch ogólnodostępnych narzędzi.

Na stronie geolog.pgi.gov.pl klikamy w „menu” a następnie „konfiguracja”. Tam wybieramy interesującą nas warstwę – w tym przypadku na przykład „surowce mineralne”. W ten sposób możemy zobaczyć nie tylko złoża czy obszary górnicze, ale także obszary prognostyczne. Są to takie tereny, gdzie mogą być jeszcze dotychczas nieudokumentowane złoża. Drugie narzędzie dostępne jest na stronie geoportal.pgi.gov.pl/midas-web/. W górnym menu należy wybrać mapę. Wyświetli się obszar całego kraju, a na nim udokumentowane złoża. Przybliżając można sprawdzić interesujący nas obszar.

Na stronie dostępna jest także wyszukiwarka. W ministerstwie środowiska słyszymy też, że uznanie danego złoża kopaliny za złoże strategiczne nie oznacza, że będzie ono automatycznie przeznaczone do eksploatacji. Jednak czy takie zapewnienia uspokoją osoby mieszkające takich terenach?

Do tematu złóż strategicznych i nowelizacji prawa górniczego będziemy wracać.

Zdjęcie: Shutterstock/SimonTheSorcerer

Autor

Maciej Fijak

Krakus, działacz społeczny. Pisze o zrównoważonych miastach, zaangażowanym społeczeństwie i ekologii. Naukowo zajmuje się m.in. międzynarodową ochroną środowiska. Uczestnik European Green Activism Training 2020, członek Akcji Ratunkowej dla Krakowa. Po godzinach przemierza Kraków wzdłuż i wszerz – pieszo lub na dwóch kółkach. Najczęściej spotykany w krakowskim Podgórzu.

Udostępnij

Zobacz także

Wspierają nas

Partner portalu

Partner cyklu "Miasta Przyszłości"

Partner cyklu "Żyj wolniej"

Partner naukowy

Joanna Urbaniec

Dziennikarka, fotografik, działaczka społeczna. Od 2010 związana z grupą medialną Polska Press, publikuje m.in. w Gazecie Krakowskiej i Dzienniku Polskim. Absolwentka Krakowskiej Szkoła Filmowej, laureatka nagród filmowych, dwukrotnie wyróżniona nagrodą Dziennikarz Małopolski.

Przemysław Błaszczyk

Dziennikarz i reporter z 15-letnim doświadczeniem. Obecnie reporter radia RMF MAXX specjalizujący się w tematach miejskich i lokalnych. Od kilku lat aktywnie angażujący się także w tematykę ochrony środowiska.

Hubert Bułgajewski

Ekspert ds. zmian klimatu, specjalizujący się dziedzinie problematyki regionu arktycznego. Współpracował z redakcjami „Ziemia na rozdrożu” i „Nauka o klimacie”. Autor wielu tekstów poświęconych problemom środowiskowym na świecie i globalnemu ociepleniu. Od 2013 roku prowadzi bloga pt. ” Arktyczny Lód”, na którym znajdują się raporty poświęcone zmianom zachodzącym w Arktyce.

Jacek Baraniak

Absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego na kierunku Ochrony Środowiska jako specjalista ds. ekologii i ochrony szaty roślinnej. Członek Pracowni na Rzecz Wszystkich Istot i Klubu Przyrodników oraz administrator grupy facebookowej Antropogeniczne zmiany klimatu i środowiska naturalnego i prowadzący blog „Klimat Ziemi”.

Martyna Jabłońska

Koordynatorka projektu, specjalistka Google Ads. Zajmuje się administacyjną stroną organizacji, współpracą pomiędzy organizacjami, grantami, tłumaczeniami, reklamą.

Przemysław Ćwik

Dziennikarz, autor, redaktor. Pisze przede wszystkim o zdrowiu. Publikował m.in. w Onet.pl i Coolturze.

Karolina Gawlik

Dziennikarka i trenerka komunikacji, publikowała m.in. w Onecie i „Gazecie Krakowskiej”. W tekstach i filmach opowiada o Ziemi i jej mieszkańcach. Autorka krótkiego dokumentu „Świat do naprawy”, cyklu na YT „Można Inaczej” i Kręgów Pieśni „Cztery Żywioły”. Łączy naukowe i duchowe podejście do zagadnień kryzysu klimatycznego.

Jakub Jędrak

Członek Polskiego Alarmu Smogowego i Warszawy Bez Smogu. Z wykształcenia fizyk, zajmuje się przede wszystkim popularyzacją wiedzy na temat wpływu zanieczyszczeń powietrza na zdrowie ludzkie.

Klaudia Urban

Z wykształcenia mgr ochrony środowiska. Od 2020 r. redaktor Odpowiedzialnego Inwestora, dla którego pisze głównie o energetyce, górnictwie, zielonych inwestycjach i gospodarce odpadami. Zainteresowania: szeroko pojęta ochrona przyrody; prywatnie wielbicielka Wrocławia, filmów wojennych, literatury i poezji.

Maciej Fijak

Redaktor naczelny SmogLabu. Z portalem związany od 2021 r. Autor kilkuset artykułów, krakus, działacz społeczny. Pisze o zrównoważonych miastach, zaangażowanym społeczeństwie i ekologii.

Sebastian Medoń

Z wykształcenia socjolog. Interesuje się klimatem, powietrzem i energetyką – widzianymi z różnych perspektyw. Dla SmogLabu śledzi bieżące wydarzenia, przede wszystkim ze świata nauki.

Tomasz Borejza

Zastępca redaktora naczelnego SmogLabu. Dziennikarz naukowy. Wcześniej/czasami także m.in. w: Onet.pl, Przekroju, Tygodniku Przegląd, Coolturze, prasie lokalnej oraz branżowej.