Europa mierzy się z kolejną falą ekstremalnych upałów. W wielu krajach termometry pokazują temperatury znacznie przekraczające normy dla końca czerwca, a mieszkańcy zmagają się nie tylko z gorącymi dniami, ale również wyjątkowo ciepłymi nocami. Co mówią najnowsze badania naukowe?
Według prognoz Polska zmierzy się tego lata z rekordową falą upałów. Niektóre przewidywania wskazują, że może paść nawet najwyższa temperatura w historii pomiarów. Nawet, gdyby tak się nie stało, to już dziś pogoda w naszym kraju bardziej przypomina tą w południowych krajach, do tej pory chętnie wybieranych jako kierunki wakacyjne.
Sytuacja w Polsce wpisuje się w szerszy kontekst europejski. Emisje z pożarów lasów osiągnęły poziom nienotowany w historii, torfowiska płoną i zamiast pochłaniać dwutlenek węgla zaczynają go emitować. Tak wygląda klimat Starego Kontynentu według niedawno opublikowanego raportu ESOTC (European State of the Climate) 2025 Światowej Organizacji Meteorologicznej i Serwisu Copernicus.
Rekordowe temperatury w całej Europie. Fala upałów nawet w Skandynawii
Fala upałów nie opuszcza nas od tygodnia, a liczba dni z przekroczeniami 30 stopni regularnie rośnie. W 2025 r. na niemal całym kontynencie (a dokładniej na co najmniej 95 proc. jego obszaru) odnotowano temperatury powyżej wieloletniej średniej. Północna Skandynawia przeszła najdłuższą w swojej historii trzytygodniową falę upałów, z maksymalną temperaturą powyżej 30⁰C w pobliżu koła podbiegunowego. Europa ociepla się ponad dwa razy szybciej niż wynosi średnia globalna.
Temperatura powierzchni morza w europejskim regionie oceanicznym osiągnęła najwyższy poziom w historii obserwacji. Aż 86 proc. tego obszaru doświadczyło tzw. morskich fal upałów, czyli długotrwałych okresów rekordowo wysokiej temperatury wody.
Na lądzie i w górach lodowce odnotowały ubytki masy we wszystkich regionach. Grenlandzki lądolód stracił w ubiegłym roku około 139 gigaton lodu – to 1,5-krotność całkowitych zasobów lodowych Alp. Na koniec sezonu zimowego (w marcu) zasięg i masa pokrywy śnieżnej były trzecimi najniższymi w 42-letniej historii obserwacji.
Brzmi to wszystko jak kolejne alarmujące statystyki, które większości z nas pewnie by nie ruszały. Gdyby nie fala upałów, która właśnie nas męczy.
Susza na północy, pożary na południu
Ponurych statystyk jest zresztą więcej. W normalnym świecie zapalałyby wszystkie lampki alarmowe po kolei. Ale dzisiejszy świat z jednej strony przywykł do kolejnych rekordów, z drugiej działa pod dyktando największych, którym akurat na powstrzymaniu tej sytuacji nie zależy. I którzy wykorzystują każdą sytuację, żeby (za pieniądze) przekonywać nas, że wszystko jest w porządku, a poza tym może jesteśmy paliwowym gigantem, który podgrzewa temperaturę, ale przecież finansujemy piłkarski mundial, więc nie jesteśmy tacy źli.
Wróćmy do statystyk. Rok 2025 należał też do trzech najsuchszych w Europie pod względem wilgotności gleby od 1992 r. W maju 35 proc. europejskiego terytorium doświadczyło „ekstremalnej” suszy rolniczej. Jednocześnie ogólny zasięg wezbrań rzek był drugim najniższym w historii pomiarów.
Podczas gdy północno-zachodnia i środkowa Europa zmagały się z suszą, południowo-zachodnia Europa notowała opady powyżej średniej, a następnie fale upałów – takie zjawiska, przy mocno wysuszonej roślinności, napędzały pożary, które objęły ponad 1 mln hektarów. To największy obszar w historii pomiarów.
Czy dzisiejsze temperatury będą nową normą? Warszawa też idzie na rekord
– Temperatura rzędu 38°C w Warszawie jest rzeczywiście niespotykana i bardzo wysoka. Jeśli prognozy się sprawdzą, może oznaczać pobicie dotychczasowego rekordu wynoszącego około 37°C. Warto jednak pamiętać, że zjawiska ekstremalne z definicji pozostają wyjątkowe. Nawet w ocieplającym się klimacie takie wartości nie staną się codziennością – uspokaja dr Kinga Kulesza, klimatolog z Zakładu Modelowania Atmosfery i Klimatu w IOŚ-PIB.
Klimatolożka, pytana przez SmogLab o takie incydenty, dodaje: – Europa ociepla się obecnie około dwa razy szybciej niż średnia globalna, dlatego średnie wartości temperatury rosną, a warunki sprzyjające falom upałów pojawiają się coraz częściej. Wiele badań wskazuje, że wraz z postępującą zmianą klimatu ryzyko występowania ekstremów termicznych będzie wzrastać. Jednocześnie, dotychczasowe obserwacje w Polsce nie pokazują jeszcze jednoznacznego, silnego trendu wzrostu częstości występowania rekordowo wysokich wartości temperatury.
Wspomniany raport ESOTC o stanie klimatu w Europie jest zdaniem badaczki jedną z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych publikacji klimatycznych. Stoi za nim wyjątkowo silne zaplecze naukowe – opracowują go organizacje należące do najważniejszych światowych instytucji zajmujących się monitorowaniem klimatu i prognozowaniem pogody: Serwis Copernicus (C3S) oraz Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO).
- Czytaj także: Fala upałów nad Europą. Energetyka może mieć problem
Takich temperatur wcześniej nie było
Rekordowa fala gorąca, która aktualnie objęła Europę, jest bezpośrednio związana ze zmianami klimatu wywołanymi przez człowieka – wynika z najnowszej analizy międzynarodowego zespołu World Weather Attribution. Badacze wskazują, że jeszcze pół wieku temu takie temperatury byłyby o tej porze roku praktycznie niemożliwe. Najnowsze badanie wskazuje, że nie jest to przypadek ani efekt naturalnych wahań klimatu.
Zdaniem autorów analizy zarówno dzienne maksima temperatur, jak i rekordowo gorące noce odnotowane podczas obecnej fali upałów byłyby praktycznie niemożliwe zaledwie 50 lat temu. Badacze podkreślają, że obecne temperatury wykraczają poza zakres zjawisk, które można byłoby tłumaczyć wyłącznie naturalną zmiennością pogody.
– Istnieje wyraźny związek przyczynowo-skutkowy między zmianami klimatu wywołanymi przez człowieka a obecną falą upałów w Europie – wskazują autorzy raportu.
Gorąco nawet w nocy. Rekordy w setkach miast
Szczególnie niepokojące są dane dotyczące temperatur nocnych, które wręcz nie pozwalają spać. Według naukowców prawdopodobieństwo wystąpienia tak gorących nocy, jak obecne, jest dziś około 100 razy większe niż podczas pamiętnej europejskiej fali upałów z 2003 r., która przeszła do historii jako jedna z najtragiczniejszych katastrof pogodowych na kontynencie.
Również ekstremalne temperatury notowane w ciągu dnia stały się znacznie bardziej realne. Badacze szacują, że ich wystąpienie jest obecnie około 10 razy bardziej prawdopodobne niż w świecie, w którym nie doszłoby do ocieplenia klimatu wywołanego spalaniem paliw kopalnych.
Wspomniana analiza World Weather Attribution objęła 854 miasta w 30 europejskich krajach. Wyniki pokazują, że aż 45 proc. z nich pobiło lub jeszcze pobije historyczne rekordy poziomu stresu cieplnego. To wskaźnik uwzględniający nie tylko temperaturę powietrza, ale również wilgotność, która znacząco wpływa na odczuwanie gorąca przez organizm. Wysoka wilgotność sprawia bowiem, że ciało ma znacznie większe problemy z oddawaniem ciepła. To z kolei zwiększa ryzyko odwodnienia, udarów cieplnych i innych zagrożeń zdrowotnych.
Autorzy badania sprawdzili również, czy za obecną falę upałów mogło odpowiadać zjawisko El Niño-Southern Oscillation (ENSO), które wpływa na pogodę w wielu regionach świata. Analiza nie wykazała jednak związku między aktualną fazą ENSO a rekordowymi temperaturami notowanymi w Europie. Zdaniem badaczy oznacza to, że obecnej fali upałów nie można tłumaczyć naturalnymi cyklami klimatycznymi.
–
Zdjęcie tytułowe: Ville de Paris/Guillaume Bontemps
