Od 899 „kopciuchów” wymienionych w podlaskim do 20,5 tys. w mazowieckim. Co jest przyczyną dysproporcji w walce o czyste powietrze w poszczególnych województwach? W najnowszym raporcie SmogLab sprawdza, jak wygląda walka o czyste powietrze w regionach.
- Niemal co trzeci polski dom wciąż ogrzewany jest tzw. kopciuchem, czyli pozaklasowym źródłem ciepła. W naszym kraju wciąż funkcjonuje prawie 2 mln takich urządzeń;
- Według sprawozdań z realizacji programów ochrony powietrza w 2025 roku w Polsce zlikwidowano prawie 113 tys. kopciuchów;
- Tylko ze środków publicznych wydaliśmy na ten cel w 2025 roku 5 miliardów złotych;
- Najwięcej kopciuchów zlikwidowano w województwach mazowieckim (20,5 tys.), małopolskim (14,5 tys.) i śląskim (12,1 tys.).
- Najmniej pozaklasowych urządzeń wymieniono w województwach podlaskim (899 szt.), lubuskim (1,2 tys.) i zachodniopomorskim (1,8 tys.).
- Potroiła się liczba kontroli gmin przeprowadzanych przez Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska pod względem wywiązywania się z realizacji programów ochrony powietrza. W 2025 skontrolowano 241 z 2477 gmin w Polsce (9 proc.). W 2024 r. było to 89 gmin (3 proc.).
1,9 mln kopciuchów tylko w domach jednorodzinnych
Na przestrzeni ostatniej dekady Polki i Polacy wykonali ogrom pracy, jeśli chodzi o działania dążące do poprawy jakości powietrza. Działo się to głównie poprzez wymianę pozaklasowych urządzeń grzewczych i termomodernizację gospodarstw. Jesteśmy jednak w dalszym ciągu w połowie drogi do wymiany „kopciuchów”, a zaktualizowane normy jakości powietrza, obowiązujące od 2030, dodatkowo oddalają nas od „mety”.
- Pełna wersja raportu dostępna jest pod linkiem.
Wg danych Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków (CEEB) w Polsce pozostało dokładnie 1 992 631 budynków jednorodzinnych wyłącznie z pozaklasowymi źródłami ogrzewania na paliwa stałe. To aż 31 proc. budynków jednorodzinnych w Polsce. Przy obecnym tempie ich wymiana zajmie około 18 lat. Biorąc pod uwagę budynki wielorodzinne i niemieszkalne, okres ten będzie dłuższy.
SmogLab dokonał analizy sprawozdań z realizacji Programów ochrony powietrza w każdym województwie. Na tej podstawie porównujemy poszczególne regiony. Poniższe dane dotyczą wyłącznie urządzeń wymienianych przy wsparciu ze środków publicznych (programy, dotacje etc.). Nie znamy skali wymiany urządzeń na własną rękę. Teoretycznie taka wymiana powinna być widoczna w państwowym rejestrze urządzeń grzewczych, czyli Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków. W praktyce narzędzie to jest mało użyteczne i przejrzyste, trwają prace nad jego nową wersją.
Tak ubywa kopciuchów w województwach
Według pozyskanych danych, w 2025 r. liderami w likwidacji kopciuchów były kolejno: woj. mazowieckie (20 584 wymienionych urządzeń), woj. małopolskie (14 495 szt.) oraz woj. śląskie (12 130 szt. ). Są to województwa o silnym zaangażowaniu społecznym w kwestie związane z jakością powietrza, co przekłada się na dynamikę działań. Są to jednocześnie regiony, w których urządzeń pozostających do wymiany jest historycznie najwięcej.
Z kolei najwolniej usuwanie kopciuchów odbywa się w podlaskim (899 szt.) oraz lubuskim (1 223 szt.). W województwie podlaskim niski poziom wymiany prawdopodobnie związany jest z brakiem uchwały antysmogowej, która w innych województwach jest impulsem oraz podstawą prawną do prowadzenia aktywnej polityki w zakresie wymiany szkodliwych i mało efektywnych urządzeń.
Z kolei w przypadku woj. lubuskiego, które jest drugim województwem z najmniejszą liczbą wymienionych urządzeń, ważnym czynnikiem może być fakt, że obowiązuje tam jedna z najmniej ambitnych z uchwał antysmogowych w kraju.
*Liczba wymienionych nieefektywnych kotłów na pliwa stałe [szt.].
** Liczba budynków w których zlikwidowano nieefektywne kotły na paliwa stałe.
*** w programach ochrony powietrza dla aglomeracji szczecińskiej oraz miasta Koszalin zadania mające na celu wymianę źródeł ciepła/termomodernizację zaplanowane
były na lata 2020-2023.
Programy Ochrony Powietrza, czyli wytyczne dla działań antysmogowych
Każde z województw posiada Program Ochrony Powietrza (POP), lecz jak wynika z rocznych sprawozdań, nie każde przykłada się do ich realizacji.
Pod względem wymiany nieefektywnych źródeł ciepła – wskaźnika który najbardziej wpływa na spadek zanieczyszczenia powietrza – większość województw wypada słabo, poniżej 50 proc. zakładanych na 2025 r. wyników. Do nielicznych wyjątków należy woj. łódzkie (ponad 100 proc. zakładanej likwidacji kopciuchów) czy Kujawsko-Pomorskie (ponad 100 proc. redukcji zakładanych wskaźników PM). Tu warto zaznaczyć, że te wskaźniki nie są jednakowe w każdym województwie, więc teoretycznie trudniej jest wypełnić ambitne plany, a łatwo przekroczyć zakładaną liczbę w wymianie kopciuchów, jeśli wyjściowo była ona niska.
Brak uchwały antysmogowej widocznie odbija się w tempie wymiany nieefektywnych urządzeń grzewczych. Takie przepisy ma zdecydowana większość z województw – aż 14 na 16.
Województwa podlaskie i warmińsko- mazurskie to jedyne regiony, które nie posiadają uchwał antysmogowych. Są one w czołówce województw najwolniej pozbywających się „kopciuchów”.
Co ciekawe, województwo zachodniopomorskie od jakiegoś czasu nie ma w Programie Ochrony Powietrza wpisanego wskaźnika wymiany kopciuchów. Wymiana była zaplanowana na lata 2020-2023. Region ten ma obecnie jedną z najniższych liczb pozostałych kotłów pozaklasowych (35 055). Niemniej, przy obecnym tempie wymiany (1817 na rok), zajmie to 19 lat.
Pozytywnie należy ocenić kwestię egzekwowania założeń POP-ów. Potroiła się bowiem liczba kontroli gmin przeprowadzanych przez Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska pod względem wywiązywania się z realizacji programów ochrony powietrza. W 2025 skontrolowano 241 z 2477 gmin w Polsce (9 proc.). W 2024 r. było to 89 gmin (3 proc.).
Uchwała uchwale nierówna
Uchwały antysmogowe są podstawą egzekwowania polityki grzewczo-termomodernizacyjnej. W większości przypadków głównymi punktami są stopniowa wymiana najbardziej emisyjnych urządzeń grzewczych (określana przez daty graniczne i klasy energetyczne urządzeń) i zakaz stosowania najgorszej jakości opału (węgla brunatnego, miału węglowego, mokrego drewna).
Wbrew częstej dezinformacji, żadna uchwała nie zakazuje palenia drewnem ani używania kominków (wyjątkiem jest Kraków, który przyjął swoją własną uchwałę wprowadzającą całkowity zakaz spalania drewna i węgla na terenie miasta). W przypadku uchwał antysmogowych drewno musi być odpowiednio sezonowane, a kominki, kozy i inne ogrzewacze bezpośrednio wytwarzające ciepło osiągać sprawność cieplną min. 80 proc. lub posiadać filtr.
Jednym z powodów nierównej walki z „kopciuchami” są dysproporcje w poziomie ambicji uchwał antysmogowych. Niektóre województwa opracowały je szczegółowo i szybko wprowadziły określone wymogi. Przykładowo, zakaz użytkowania tzw. kopciuchów – czyli instalacji na paliwa stałe nie spełniających min 3 klasy oraz instalacji bezklasowych, w mazowieckim wprowadzono już w 2017 a w śląskim w 2022.
Najmniej ambitną pod tym względem wersję posiadają województwo lubuskie, w którym zakaz eksploatacji kotłów bezklasowych nastąpi dopiero w styczniu 2027 oraz opolskie – gdzie planowane jest to od stycznia 2030. Większość województw wprowadziła już powyższy wymóg.
Koszt polskiej termomodernizacji i jej wpływ na środowisko
Według rocznych sprawozdań z realizacji Programów Ochrony Powietrza, w ubiegłym roku dzięki programom dotacyjnym zlikwidowano 112 886 kopciuchów. Termomodernizacji poddano natomiast 35 465 budynków. Inwestycje te umożliwiły środki publiczne m.in. Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, programów rządowych, funduszy europejskich, budżetów samorządowych oraz wkładów własnych przedsiębiorstw i obywateli. Szacunkowy koszt termomodernizacji i wymiany źródeł ciepła przy użyciu powyższych środków wyniósł w 2025 r. 5 052 766 919,41 zł. (*dane dotyczą prac z użyciem środków publicznych, indywidualne inwestycje ze środków własnych obywateli nie są w tym miejscu ujęte).
Dzięki pozbyciu się pozaklasowych i nieefektywnych urządzeń grzewczych z gospodarstw domowych oraz dociepleniu budynków, wyemitowaliśmy w 2025 r. 7 617 ton pyłów PM10, oraz 414 ton rakotwórczego benzo(a)pirenu mniej. Są to szacunki efektu ekologicznego wg POP-ów, które to wartości niestety nie należą do wysokich.
- Czytaj także: Kopciuchy znikną za 35 lat. Wątpliwe efekty reformy programu Czyste Powietrze
- Czytaj także: Miasta kontra kopciuchy. Rekordzista wymieni je dopiero za 256 lat
–
Zdjęcie tytułowe: Martyna Jabłońska
