Choć trudno w to uwierzyć patrząc za okno, to w 2025 roku świat wykonał kilka ważnych kroków ku zdrowszemu powietrzu. Jednocześnie decyzje polityczne, nowe ramy prawne i postęp naukowy pokazują, że czyste powietrze staje się kluczowym elementem polityki zdrowotnej i środowiskowej. Co więcej, rozwój narzędzi monitoringu dodatkowo wzmacnia ten trend i tym samym ułatwia skuteczne wdrażanie działań.
Ochrona zdrowia publicznego, ograniczanie emisji i lepsze zarządzanie jakością powietrza przestają być rozproszonymi inicjatywami. Coraz częściej przypominają spójny i równocześnie globalny kierunek działań. Na poziomie Europy flagowym projektem jest tzw. dyrektywa powietrzna (AAQD). A co poza nią?
- deklaracja grupy G20 – jakość powietrza została uznana za globalny priorytet zdrowotny i klimatyczny;
- mapa drogowa WHO – strategia ograniczania wpływu zanieczyszczeń powietrza na zdrowie;
- łączenie jakości powietrza z chorobami niezakaźnymi – decyzje ONZ podkreślają rolę czystego powietrza w ochronie zdrowia;
- redukcja czarnego węgla (sadzy) – nowe inicjatywy sektorowe przynoszą szybkie korzyści zdrowotne i klimatyczne;
- coraz szerszy dostęp do danych;
- nowe regulacje prawne;
Globalna polityka i zdrowie: czyste powietrze weszło na agendę
Po raz pierwszy w historii państwa G20 przyjęły wspólną deklarację dotyczącą jakości powietrza. Uznano ją za fundament zdrowia publicznego, a także rozwoju społeczno‑gospodarczego i polityki klimatycznej. Dokument jednocześnie wskazuje na konieczność ograniczania zanieczyszczeń u źródła oraz wzmacniania monitoringu. Przy tym uwzględniono także lepszą integrację polityk zdrowotnych i klimatycznych, a problem jakości powietrza został formalnie podniesiony do rangi globalnego priorytetu.
Równolegle Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zatwierdziła mapę drogową działań ograniczających wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie. Podkreślono przy tym znaczenie prewencji i włączania jakości powietrza do krajowych strategii zdrowotnych. Działania ONZ powiązały zanieczyszczenia powietrza z chorobami niezakaźnymi. Pokazuje to, że walka o czyste powietrze jest skutecznym narzędziem ochrony zdrowia populacji.
– Globalne deklaracje pokazują, że problem jakości powietrza staje się realnym priorytetem politycznym na całym świecie – powiedziała dr Emily Thompson z Clean Air Fund (Wielka Brytania).
Z kolei prof. dr hab. inż. Artur Badyda z Politechniki Warszawskiej w rozmowie ze SmogLabem podkreśla, że „zaktualizowane w 2021 roku wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia i będące tego następstwem nowe regulacje prawne w zakresie jakości powietrza, które wprowadzono w 2024 roku (Dyrektywa AAQD) stanowią punkt wyjścia do działań ukierunkowanych na poprawę jakości powietrza.”
– To działania bezpośrednio związane z ograniczaniem zachorowalności z powodu chorób układu oddechowego i układu sercowo-naczyniowego (jak również innych chorób związanych z narażeniem na zanieczyszczenia powietrza), dążeniem do zmniejszenia liczby przedwczesnych zgonów oraz poprawy ogólnej jakości życia mieszkańców, a w efekcie również redukcją ogromnych kosztów finansowych i społecznych związanych z zachorowalnością, umieralnością, absencją w pracy, czy obciążeniem systemu ochrony zdrowia – komentuje naukowiec pytany przez SmogLab.
Nauka, emisje i krótkoterminowe korzyści
Coraz więcej danych wskazuje, że obecne zobowiązania państw nie są wystarczające do realizacji celów klimatycznych. Jednocześnie rośnie świadomość roli zanieczyszczeń powietrza jako czynnika łączącego kryzys klimatyczny i zdrowotny. Pyły zawieszone, tlenki azotu i sadza skracają życie milionów ludzi.
Szczególną uwagę zwrócono na emisje czarnego węgla (sadzy). Inicjatywy w transporcie, energetyce, przemyśle i gospodarstwach domowych pokazują, że redukcja sadzy przynosi szybkie i wymierne efekty. Poprawa jakości powietrza następuje niemal natychmiast, a jednocześnie spowalnia tempo ocieplenia klimatu w krótkiej skali czasowej.
– Redukcja czarnego węgla jest jednym z najszybszych sposobów przynoszących wymierne korzyści dla zdrowia i klimatu – stwierdziła dr Emily Thompson.
– To oznacza, że wyeliminowanie lub przynajmniej znaczące ograniczenie intensywności źródeł emisji pyłu i sadzy, może w relatywnie krótkim czasie przynieść znaczne efekty. Ze względu na to, że cząstki pyłu zawieszonego są swego rodzaju nośnikiem dla innych zanieczyszczeń o dużym potencjale szkodliwości (wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, metale), jak również same w sobie są odpowiedzialne za znaczną część chorób układu oddechowego, układu krążenia czy chorób nowotworowych, ich skuteczne wyeliminowanie jest bardzo istotne z punktu widzenia poprawy zdrowia publicznego – zaznaczył prof. Artur Badyda.
Redukcja krótkotrwałych zanieczyszczeń pozwala zyskać czas dla systemów ochrony zdrowia i transformacji energetycznej. Pokazuje, że poprawa jakości powietrza i ochrona klimatu mogą się wzajemnie wzmacniać.
Dane, prawo i wdrażanie: od deklaracji do realnych regulacji
W 2025 roku Climate TRACE udostępnił szczegółowe dane dotyczące emisji zanieczyszczeń na świecie. Satelity, algorytmy AI i otwarte bazy danych pozwalają precyzyjnie wskazywać źródła emisji. Transparentność wzmacnia odpowiedzialność rządów i przemysłu oraz ułatwia ocenę skuteczności polityk.
– Szczegółowe dane pozwalają rządom i społecznościom lepiej reagować na zanieczyszczenia i chronić zdrowie ludzi – zauważyła dr Emily Thompson.
– Regulacje wynikające z dyrektywy w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy z 2024 roku nakładają obowiązek regularnego udostępniania aktualnych danych i tworzenia skutecznych planów naprawczych, co znacząco wzmocni presję na poprawę jakości powietrza. Ponadto rozwój sieci monitoringu umożliwi bardziej precyzyjną i skuteczną identyfikację obszarów, na których działania naprawcze są szczególnie niezbędne – podsumował temat jakości powietrza prof. Artur Badyda.
Coraz więcej państw przekłada globalne ustalenia na konkretne regulacje prawne. W Ghanie przyjęto nowe przepisy dotyczące zarządzania jakością powietrza. W Wielkiej Brytanii przedstawiono plan realizacji celów Environment Act, obejmujący transport, ogrzewnictwo i przemysł.
Te przykłady pokazują, że walka o czyste powietrze wchodzi w fazę wdrażania. Lepsza wiedza naukowa i dostęp do danych zwiększają skuteczność działań. Rosnące powiązanie jakości powietrza ze zdrowiem publicznym sprawia, że stają się one efektywnym narzędziem ochrony zdrowia, środowiska i klimatu.
–
Zdjęcie tytułowe: shutterstock/Sven Hansche
