Udostępnij

Silne El Niño uderza w Amazonię. Naukowcy boją się punktu krytycznego

21.11.2026

Tegoroczne El Niño może sprawić, że przynajmniej część Amazonii osiągnie „klimatyczny punkt krytyczny”. Oznaczałoby to usychanie i gigantyczne pożary lasu tropikalnego, a więc dodatkowe, ogromne emisje dwutlenku węgla. Jeśli tak się stanie, w miejsce lasu deszczowego powstanie sawanna i ubogie formacje leśne, a w znacznej części Ameryki Południowej zmniejszy się poziom opadów. Poza El Niño i wzrostem temperatury planety, wiele zależy też jednak od skali wylesiania – im większa, tym większe ryzyko przekroczenia punktu krytycznego.

Występujące na Oceanie Spokojnym naturalne zjawisko zwane El Niño powtarza się co kilka lat i ma wpływ na pogodę praktycznie na całym świecie, także w Polsce. Jednym z regionów, które najmocniej ten wpływ odczuwa, nie jest jednak Europa, ale Amazonia. Tam okres El Niño zwykle oznacza suszę. Tak było przy ostatnim epizodzie tego zjawiska (czerwiec 2023 – czerwiec 2024), choć poza El Niño, istotną rolę odegrały wtedy również wyjątkowo wysokie temperatury powierzchni północnego Atlantyku.

W dorzeczu Amazonki zanotowano wtedy historyczne rekordy niskich stanów wody w rzekach i najbardziej intensywny sezon pożarów od prawie dwóch dekad. W 2024 roku spłonęło około 3,56 miliona hektarów amazońskich lasów deszczowych — obszar o powierzchni zbliżonej do Tajwanu. Zdecydowana większość pożarów — nawet aż 95% — została wzniecona przez człowieka. Nie miałyby one jednak zapewne takiej siły i zasięgu, gdyby nie susza.

Monstrum ze Wschodniego Pacyfiku

Jak pewnie Państwo już wiecie (choćby z lektury artykułów na naszym portalu), tegoroczne El Niño jest wyjątkowo silne. Wielu naukowców obawia się, że z powodu opisanego wyżej wpływu El Niño na Amazonię, region ten przekroczy swój klimatyczny „punkt krytyczny” (ang. tipping point). Jeśli tak się stanie, rozpocznie się nieodwracalny proces usychania, zamierania lasu tropikalnego i niszczenia go przez pożary. W efekcie, nawet w ciągu kilku dekad, większość obecnych lasów Amazonii ustąpi miejsca innym, znacznie uboższym z punktu widzenia biologii formacjom leśnym, a przede wszystkim – sawannie. Scenariusz taki – niestety obecnie coraz bardziej prawdopodobny – miałby szereg dramatycznych konsekwencji.

Po pierwsze, znacząco spadłby poziom opadów, i to nie tylko w samej Amazonii, ale również w innych regionach Ameryki Południowej. Nazwa „las deszczowy” nie bierze się przecież znikąd. Dużą część deszczu, który spada dziś w basenie Amazonki, zawdzięczamy właśnie drzewom, które przez transpirację „pompują” wodę do atmosfery. Dzięki temu ogromne jej ilości mogą być transportowane w głąb kontynentu. Bez lasu deszczowego nie będzie to możliwe, a przynajmniej nie na taką skalę jak teraz.

Pożary lasów to „sprzężenie zwrotne”

Po drugie, przekształcenie lasu deszczowego w zdegradowane ekosystemy o znacznie mniejszej zdolności pochłaniania dwutlenku węgla będzie miało bardzo poważny wpływ na ziemski klimat. Tym bardziej, że oznaczałoby uwolnienie do atmosfery znacznych ilości dwutlenku węgla – zarówno wskutek pożarów, jak i rozkładu obumierającej biomasy. Mówimy tu o ilości węgla odpowiadającej obecnej antropogenicznej globalnej emisji z kilku lat.

To wszystko oczywiście dodatkowo napędzi i przyspieszy ocieplanie klimatu. Właśnie dlatego klimatolodzy mówią często o „dodatnich sprzężeniach zwrotnych” w ziemskim systemie klimatycznym – zjawiskach wywołanych lub wzmocnionych przez zmianę klimatu, które same wzmacniają z kolei … zmianę klimatu. Zamieranie i pożary lasów to jedno z nich.

Zagrożony jest wyjątkowy ekosystem

Po trzecie wreszcie, stracimy ogromny, bardzo piękny i niezwykle bogaty ekosystem. Pomyślcie choćby o papugach arach, tapirach czy jaguarach, ale to przecież tylko najbardziej znane gatunki zamieszkujące ten rejon.

Kiedy, a nawet czy w ogóle Amazonia osiągnie ów „punkt krytyczny”, nie jest pewne. Wiele zależy bowiem nie tylko od tego, jak będziemy sobie w najbliższym czasie radzić ze zmianą klimatu i redukować nasze emisje, ale też od skali wylesiania Amazonii (zarówno poprzez wycinkę, jak i wypalanie).

Szacuje się, że bez wylesiania Amazonia zachowałaby względną stabilność nawet przy globalnym ociepleniu wynoszącym 3,7–4°C powyżej poziomu sprzed epoki przemysłowej. Jeśli jednak wylesianie objęłoby od 22 do 28% lasów deszczowych, do uruchomienia procesu załamania ekosystemu mogłoby wystarczyć ocieplenie zaledwie o 1,5–1,9 °C. W jego następstwie nawet 80% lasów mogłoby ostatecznie przekształcić się w zdegradowane formacje leśne i ekosystemy przypominające sawannę. A przecież w praktyce osiągnęliśmy już poziom ocieplenia o 1,5 °C. Utraciliśmy też już około 15–17% pierwotnej pokrywy leśnej Amazonii.

Bardzo wiele zależy od polityków

Widać zatem, że krytycznym czynnikiem może okazać się polityka, jaką względem Amazonii przyjmą ludzie rządzący Brazylią i innymi państwami, na terenie których leży puszcza Amazońska. Pewną nadzieję daje tu niedawne zwycięstwo Luiza Inácio Lula da Silvy nad Fláviem Bolsonaro, synem byłego prezydenta Jaira Bolsonaro, w wyborach prezydenckich w Brazylii. (Ojciec nie mógł kandydować, ponieważ już wcześniej został pozbawiony prawa ubiegania się o urzędy publiczne na osiem lat, a w 2025 r. skazano go dodatkowo na 27 lat i 3 miesiące więzienia za kierowanie spiskiem i próbę zamachu stanu). Lula da Silva, jak to polityk, ideałem nie jest, ale jeśli chodzi o podejście do wycinki lasu z pewnością jest lepszy niż Bolsonaro junior.

Warto też zwrócić uwagę, że nie cała Amazonia jest zagrożona w tym samym stopniu. Niektóre obszary Amazonii mogły już przekroczyć swoje lokalne punkty krytyczne, ale „punkt bez powrotu” dla całego dorzecza Amazonki raczej nie został jeszcze przekroczony. Część naukowców uważa, że o ile Południowa Amazonia znajduje się blisko punktu krytycznego, to na razie nie dotyczy to północnej ani północno-zachodniej Amazonii.

Z niektórych badań wynika, że południowo-wschodnia część Amazonii przeszła już przemianę z obszaru pochłaniającego i akumulującego węgiel w jego źródło, uwalniając więcej węgla, niż jest w stanie magazynować. Pożary wzniecone podczas zjawiska El Niño w latach 2023–2024 spowodowały największe od 2010 roku emisje węgla (głównie pod postacią dwutlenku węgla, CO2) z obszaru Amazonii. Nie oznacza to jednak, że cała Amazonia stała się już źródłem węgla. Bilans jest silnie zróżnicowany przestrzennie i zmienia się również z roku na rok.

Kolejne El Niño przyszło za szybko

Niestety, Amazonia wchodzi w obecne, ekstremalne zaburzenie pogodowe związane z El Niño bardzo osłabiona po poprzednim epizodzie tego zjawiska. Las deszczowy po prostu nie zdążył się odbudować, „dojść do siebie” po dewastującej suszy i sezonie pożarowym 2023-2024. Naukowcy obawiają się, że kolejny taki sezon w tym roku może mieć katastrofalne skutki.

Co będzie, czas pokaże. Widać jednak, że sytuacja jest zła. I że mamy – jako ludzkość – kolejny bardzo istotny powód i argument, by wreszcie na serio zająć się walką ze zmianą klimatu.

–

Zdjęcie tytułowe: shutterstock/Nowaczyk

Autor

Jakub Jędrak

Fizyk, publicysta, działacz społeczny.

Udostępnij

Zobacz także

Wspierają nas

Partnerzy portalu

Partner cyklu "Miasta Przyszłości"

Partner cyklu "Żyj wolniej"

Partner naukowy

Bartosz Kwiatkowski

Dyrektor Frank Bold, absolwent prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, wiceprezes Polskiego Instytutu Praw Człowieka i Biznesu, ekspert prawny polskich i międzynarodowych organizacji pozarządowych.

Patrycja Satora

Menedżerka organizacji pozarządowych z ponad 15 letnim stażem – doświadczona koordynatorka projektów, specjalistka ds. kontaktów z kluczowymi klientami, menadżerka ds. rozwoju oraz PR i Public Affairs.

Joanna Urbaniec

Dziennikarka, fotografik, działaczka społeczna. Od 2010 związana z grupą medialną Polska Press, publikuje m.in. w Gazecie Krakowskiej i Dzienniku Polskim. Absolwentka Krakowskiej Szkoła Filmowej, laureatka nagród filmowych, dwukrotnie wyróżniona nagrodą Dziennikarz Małopolski.

Przemysław Błaszczyk

Dziennikarz i reporter z 15-letnim doświadczeniem. Obecnie reporter radia RMF MAXX specjalizujący się w tematach miejskich i lokalnych. Od kilku lat aktywnie angażujący się także w tematykę ochrony środowiska.

Hubert Bułgajewski

Ekspert ds. zmian klimatu, specjalizujący się dziedzinie problematyki regionu arktycznego. Współpracował z redakcjami „Ziemia na rozdrożu” i „Nauka o klimacie”. Autor wielu tekstów poświęconych problemom środowiskowym na świecie i globalnemu ociepleniu. Od 2013 roku prowadzi bloga pt. ” Arktyczny Lód”, na którym znajdują się raporty poświęcone zmianom zachodzącym w Arktyce.

Jacek Baraniak

Absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego na kierunku Ochrony Środowiska jako specjalista ds. ekologii i ochrony szaty roślinnej. Członek Pracowni na Rzecz Wszystkich Istot i Klubu Przyrodników oraz administrator grupy facebookowej Antropogeniczne zmiany klimatu i środowiska naturalnego i prowadzący blog „Klimat Ziemi”.

Martyna Jabłońska

Koordynatorka projektu, specjalistka Google Ads. Zajmuje się administacyjną stroną organizacji, współpracą pomiędzy organizacjami, grantami, tłumaczeniami, reklamą.

Przemysław Ćwik

Dziennikarz, autor, redaktor. Pisze przede wszystkim o zdrowiu. Publikował m.in. w Onet.pl i Coolturze.

Karolina Gawlik

Dziennikarka i trenerka komunikacji, publikowała m.in. w Onecie i „Gazecie Krakowskiej”. W tekstach i filmach opowiada o Ziemi i jej mieszkańcach. Autorka krótkiego dokumentu „Świat do naprawy”, cyklu na YT „Można Inaczej” i Kręgów Pieśni „Cztery Żywioły”. Łączy naukowe i duchowe podejście do zagadnień kryzysu klimatycznego.

Jakub Jędrak

Członek Polskiego Alarmu Smogowego i Warszawy Bez Smogu. Z wykształcenia fizyk, zajmuje się przede wszystkim popularyzacją wiedzy na temat wpływu zanieczyszczeń powietrza na zdrowie ludzkie.

Klaudia Urban

Zastępczyni redaktora naczelnego SmogLabu. Z wykształcenia mgr ochrony środowiska. Z portalem związana od 2021 roku. Wcześniej redaktorka Odpowiedzialnego Inwestora. Pisze głownie o zdrowiu, żywności, lasach, gospodarce odpadami i zielonych inwestycjach.

Maciej Fijak

Redaktor naczelny SmogLabu. Z portalem związany od 2021 r. Autor kilkuset artykułów, krakus, działacz społeczny. Pisze o zrównoważonych miastach, zaangażowanym społeczeństwie i ekologii.

Sebastian Medoń

Z wykształcenia socjolog. Interesuje się klimatem, powietrzem i energetyką – widzianymi z różnych perspektyw. Dla SmogLabu śledzi bieżące wydarzenia, przede wszystkim ze świata nauki.

Tomasz Borejza

Współzałożyciel SmogLabu. Dziennikarz naukowy. Wcześniej/czasami także m.in. w: Onet.pl, Przekroju, Tygodniku Przegląd, Coolturze, prasie lokalnej oraz branżowej.